Deze ontwikkeling sluit direct aan bij maatschappelijke opgaven die ook binnen ZorgSaamWonen centraal staan: eenzaamheid tegengaan, vitaal ouder worden, langer zelfstandig wonen mogelijk maken en buurten ontwikkelen waar informele steun, welzijn en zorg dichter bij het dagelijks leven komen. Tegelijkertijd roept zij een belangrijke vraag op: voelen al die verschillende mensen in onze samenleving zich ook daadwerkelijk aangesproken door deze woonvormen?

Die vraag stond centraal in een recent onderzoek naar Buurtschap Waaranders, een woonconcept van Cittanova waarin ontmoeting, nabuurschap en gedeelde verantwoordelijkheid belangrijke uitgangspunten zijn. Het onderzoek laat zien dat culturele inclusiviteit niet ontstaat door goede bedoelingen alleen. Of iemand zich welkom voelt in een gemeenschap, wordt vaak veel eerder bepaald dan op het moment dat iemand daadwerkelijk komt wonen.

De ambitie van een inclusieve gemeenschap

Buurtschappen worden ontwikkeld vanuit een positieve gedachte: mensen wonen zelfstandig, maar maken tegelijkertijd deel uit van een gemeenschap waarin bewoners naar elkaar omkijken, elkaar ontmoeten en samen verantwoordelijkheid dragen voor hun leefomgeving. In die zin gaan dit soort woonvormen niet alleen over stenen of plattegronden, maar ook over welzijn, , onderlinge verbondenheid en het versterken van informele netwerken in de buurt.

Juist die uitgangspunten blijken veel mensen aan te spreken. Uit interviews met bewoners, experts en mensen met uiteenlopende achtergronden kwam naar voren dat ontmoeting, betrokkenheid en buren die elkaar kennen breed worden gewaardeerd. Respondenten zagen gemeenschapsvorming niet als een beperking, maar juist als een kwaliteit van een woonomgeving.

Tegelijkertijd bleek dat de bewonerssamenstelling van dergelijke woonconcepten vaak minder divers is dan de ambities doen vermoeden. Het onderzoek zocht daarom niet naar de vraag of mensen welkom zijn, maar vooral waarom bepaalde groepen zich wel of juist niet aangesproken voelen om deel te nemen.

Afhaken gebeurt vaak al vóór de aanmelding

Een opvallende conclusie uit het onderzoek is dat veel potentiële bewoners het concept van een buurtschap helemaal niet afwijzen. De belangrijkste drempels blijken ergens anders te liggen. Ze ontstaan gedurende de hele route die een potentiële bewoner aflegt: van de eerste kennismaking tot het moment van aanmelden en uiteindelijk wonen. De onderzoeker beschreef deze route als een bewonersreis of User Journey. Daarin spelen vijf opeenvolgende stappen een rol: beeldvorming, bereik, verwachtingen over gemeenschap, het selectieproces en uiteindelijk het dagelijks wonen.

Juist in deze stappen blijken kleine barrières zich op te stapelen. Een beperkte herkenning in communicatie leidt ertoe dat mensen zich minder verdiepen in het concept. Wanneer informatie vervolgens vooral via bestaande netwerken wordt verspreid, bereiken nieuwe doelgroepen het initiatief minder snel. En als een selectieprocedure vervolgens ingewikkeld of onduidelijk voelt, ontstaat opnieuw uitval.

Het belang van herkenning

Een belangrijke bevinding gaat over representatie en herkenning. Mensen beoordelen al tijdens een eerste kennismaking of een woonomgeving iets voor hen kan zijn. Niet alleen rationeel, maar ook gevoelsmatig. Wie zien zij op foto's? Welke verhalen worden verteld? Welke leefstijlen zijn zichtbaar? En vooral: zou iemand zoals ik hier ook kunnen wonen?

Respondenten met verschillende culturele achtergronden gaven aan dat zichtbare diversiteit helpt om zich eerder aangesproken te voelen. Herkenning blijkt niet alleen te gaan over afkomst, maar ook over leeftijd, levensfase, gezinssituatie en leefstijl. Mensen zoeken signalen dat er ruimte bestaat om zichzelf te zijn binnen een gemeenschap. Dat sluit aan bij het begrip belonging: het gevoel ergens bij te kunnen horen. Volgens de onderzoeker ontstaat dat gevoel niet pas nadat iemand ergens woont, maar al tijdens de eerste kennismaking met een woonconcept.

Gemeenschap is geen verplichting

Een tweede belangrijke les gaat over de manier waarop gemeenschapsvorming wordt gepresenteerd. Vrijwel alle geïnterviewden waardeerden het idee van een betrokken gemeenschap. Tegelijkertijd maakten zij duidelijk dat contact met buren iets anders is dan voortdurende sociale verplichtingen. Bewoners willen elkaar kennen en helpen wanneer dat nodig is, maar ook ruimte houden voor privacy, rust en een eigen leven.

Opvallend genoeg werd juist dit punt vaak genoemd als mogelijke twijfel bij nieuwe woonconcepten. Mensen vragen zich af hoeveel vrijheid zij behouden en of participatie vrijblijvend blijft.

De belangrijkste les uit het onderzoek luidt dan ook dat een inclusieve gemeenschap niet ontstaat doordat iedereen hetzelfde doet. Juist ruimte voor verschillende manieren van betrokkenheid blijkt essentieel. Sommige bewoners organiseren activiteiten, anderen dragen incidenteel bij, weer anderen zijn vooral aanwezig als goede buur. Al deze vormen kunnen waardevol zijn voor een gemeenschap.

Voor ZorgSaamWonen is dit een belangrijk inzicht. Zorgzame buurten vragen niet om maximale sociale druk, maar om een omgeving waarin mensen elkaar op een laagdrempelige manier kunnen ontmoeten, steun kunnen vragen én hun eigen grenzen kunnen bewaren. Juist die balans maakt gemeenschapsvorming duurzaam en aantrekkelijk voor verschillende bewonersgroepen.

Verschillende mensen, verschillende woonwensen

De interviews maakten ook zichtbaar hoe divers woonwensen kunnen zijn. Respondenten noemden zaken als familiebezoek, privacy, veiligheid, speelruimte voor kinderen, betaalbaarheid, bereikbaarheid en ruimte voor verschillende leefstijlen.

Daarbij bleek dat cultuur slechts één van de factoren is die woonvoorkeuren beïnvloeden. Leeftijd, levensfase, gezinssituatie en persoonlijke voorkeuren spelen minstens zo'n grote rol. Een inclusieve woonomgeving vraagt daarom niet om één ideaal profiel van de bewoner, maar juist om flexibiliteit en ruimte voor verschillen.

Architecten en ontwerpers die aan het onderzoek deelnamen benadrukten dat woonvormen beter aansluiten bij diverse groepen wanneer woningen en collectieve ruimtes ruimte bieden voor verschillende manieren van gebruik. Flexibiliteit in ruimtegebruik blijkt daarmee niet alleen een ruimtelijke kwaliteit, maar ook een sociale voorwaarde voor inclusiviteit.

Wat kunnen wooninitiatieven, zorg- en welzijnspartners hiervan leren?

Voor wooninitiatieven, corporaties, gemeenten, zorg- en welzijnsorganisaties en ontwikkelaars bevat het onderzoek een heldere boodschap. Een inclusieve en zorgzame gemeenschap ontstaat niet vanzelf. Niet omdat mensen elkaar niet zouden willen ontmoeten, maar omdat kleine keuzes gedurende het hele proces bepalen wie zich aangesproken voelt, wie toegang vindt tot het initiatief en wie onderweg afhaakt.

Dat vraagt om aandacht voor:

• herkenbare en diverse communicatie;
• samenwerking met uiteenlopende netwerken en organisaties;
• ruimte voor verschillende vormen van participatie;
• transparante en toegankelijke selectieprocedures;
• woonconcepten die verschillende leefstijlen mogelijk maken;
• verbinding met welzijn, informele ondersteuning en zorg nabij, zodat bewoners langer prettig en zelfstandig kunnen wonen.

Uiteindelijk draait inclusiviteit niet om het creëren van een gemeenschap waarin iedereen hetzelfde is. Het gaat juist om het ontwikkelen van woonomgevingen waarin verschillen naast elkaar kunnen bestaan en gewaardeerd worden. Precies daar raakt dit onderzoek aan de kern van zorgzaam wonen: een buurt is pas echt zorgzaam wanneer verschillende mensen zich er thuis kunnen voelen, elkaar kunnen ontmoeten en op hun eigen manier kunnen bijdragen.

Want misschien begint een buurtschap voor iedereen niet bij de woning, maar bij de vraag of iemand zich vanaf het eerste moment kan voorstellen: hier zou ik thuis kunnen zijn. Voor professionals in wonen, zorg en welzijn ligt daar een concrete opgave: niet alleen nieuwe woonvormen ontwikkelen, maar ook zorgen dat ze herkenbaar, bereikbaar en uitnodigend zijn voor de mensen voor wie een zorgzame buurt het verschil kan maken.