Ianthe Mantingh van Zijdekwartier Architecten opende het seminar met een lezing over ontwerpen voor ontmoeten. Zij nam de deelnemers mee in de cruciale rol van architectuur bij het bestrijden van maatschappelijke uitdagingen zoals eenzaamheid en sociale segregatie. Zij legde uit dat de manier waarop we sinds de tweede wereldoorlog zijn gaan bouwen—gericht op efficiëntie en anonimiteit— direct heeft bijgedragen aan een verminderde leefbaarheid.
Maar de mens is in de basis een sociaal wezen en de ruimte om ons heen moet juist daarin ondersteunend zijn. Een visie waarin gebouwen de zachte coulissen van het leven zijn en dienend aan de samenleving. Cruciale ontwerpprincipes die hierbij helpen zijn de ‘tussenmaat’ – zoals een hofje waar bewoners zich veilig voelen – en een beperkte bouwhoogte van maximaal vijf verdiepingen om de binding met de straat te behouden. Ook het stimuleren van ‘scharrelruimte’ en ‘olifantenpaadjes’ in gebouwen is essentieel; ontmoeting moet plaatsvinden op de natuurlijke routes die mensen dagelijks afleggen, zoals de weg van de straat naar de voordeur.

Het Sumatrahof als levend bewijs

In het Leidse Sumatrahof, tevens een van de twee winnaars van de ZorgSaamWonen Award 2025, worden deze principes door Zijdekwartier Architecten in de praktijk gebracht. Dit woongebouw van woningstichting Ons Doel omvat 82 sociale huurwoningen, waaronder tien studio’s voor cliënten van zorgorganisatie De Haardstee. Suzanne Bouwman (manager wonen Ons Doel) legde uit dat architectuur en sociaal beheer hier hand in hand gaan. Om de sociale cohesie een vliegende start te geven, worden ‘kwartiermakers’ ingezet. Deze investering in de leefwereld van bewoners op de lange termijn leidt tot minder overlast en een hogere zelfredzaamheid, aldus Suzanne. Sociale designers Jennefer Verbeek en Danny Molenaar van bureau Peen en Ui ondersteunen in het Sumatrahof bewoners en professionals bij het werken aan het "samen leven". Hun aanpak richt zich op het creëren van een gemeenschap waar men bij kan horen op een manier die bij het individu past.

Een belangrijk aspect van het Sumatrahof is de werkelijke inclusie. Cliënten van De Haardstee wonen als volwaardige buren verspreid door het complex. Yvonne Zuidgeest (bestuurder De Haardstee) benadrukte dat een zorgzame gemeenschap een noodzakelijke voorwaarde is voor stabiliteit en groei van cliënten. Volledige integratie, waarbij mensen simpelweg als buren worden gezien, werkt beter dan aparte voorzieningen.

Ruimte voor verbinding centraal

Dat deze aanpak vruchten afwerpt, bleek uit het onderzoek van cultureel antropoloog Bernice Bartman. Zij concludeerde dat de ruimtelijke keuzes in het Sumatrahof, zoals de brede galerijen en drempelzones bij de voordeuren, direct bijdragen aan spontaan alledaags contact. Dit vluchtige contact vormt de basis voor vertrouwen en wederzijdse hulp.

Tijdens een rondleiding konden de deelnemers zelf ervaren hoe het binnenhof, de slimme akoestiek en de informele looproutes een gevoel van een ‘buurtje in een gebouw’ creëren.

De middag werd afgesloten met de conclusie dat een gemeenschap niet geforceerd kan worden, maar dat door de juiste randvoorwaarden te scheppen – zowel fysiek als sociaal – verbinding organisch kan groeien. Het succes van het Sumatrahof dient hiermee als een inspiratie voor toekomstige zorgzame woongemeenschappen, waarbij de mens en de behoefte aan contact centraal staan.

Meer lezen:

• Publicatie ‘Ontwerpen voor ontmoeten’
• Interview met Ianthe Mantingh
• Informatie Het Sumatrahof Ons Doel