Om inzicht te krijgen in hoe ouderen elkaar in de lokale gemeenschap kunnen ondersteunen, is een tweeledig onderzoek uitgevoerd door Leyden Academy on Vitality and Ageing. Er is bureauonderzoek gedaan naar internationale literatuur, Nederlandse best practices en lokale initiatieven in Haarlem. Daarnaast vond surveyonderzoek onder 55-plussers plaats in drie Haarlemse wijken: Ramplaankwartier, Indische Buurt en Parkwijk. Deze wijken verschillen sterk van elkaar op het gebied van sociaaleconomische positie en culturele achtergrond, zodat uiteenlopende perspectieven konden worden meegenomen.

Het onderzoek richtte zich op het identificeren van kenmerkende aspecten en werkzame mechanismen van onderlinge steun, en het verkennen van manieren om deze in Haarlem te bevorderen. 

Bevindingen onderzoek 

Onderlinge ondersteuning tussen ouderen verloopt niet volgens één model, maar kent een breed spectrum aan vormen, waarbij aanpassing aan lokale contexten en behoeften van groot belang is. Succesvolle initiatieven delen enkele belangrijke kenmerken, zoals:

• wederkerigheid;
• eigenaarschap van deelnemers;
• sociale verbinding en
• gelijkwaardige relaties. 

Om deze succesfactoren te realiseren, spelen empowerment, zelforganisatie en sociale cohesie een grote rol. Kunstzinnige en participatieve methoden kunnen dit versterken. Sociale cohesie vervult hierbij een dubbelrol: het is zowel voorwaarde voor als uitkomst van onderlinge ondersteuning. Andere belangrijke succesfactoren zijn:

• lokale verankering;
• integrale aanpak van fysieke, sociale en mentale activiteiten;
• praktische randvoorwaarden zoals ontmoetingsplekken, kleine startgroepen, tijd voor opbouw, digitale ondersteuning en structurele financiering en
• mogelijk lichte professionele ondersteuning, mits deze de eigen regie van deelnemers niet ondermijnt.  

Implicaties voor onderlinge ondersteuning in Haarlem  

In Haarlem bestaat al een breed aanbod van initiatieven, maar structureel door de gemeenschap gedragen initiatieven voor onderlinge ondersteuning zijn beperkt. Onderlinge ondersteuning tussen ouderen in Haarlem kan daarom het beste worden versterkt door bestaande burgerinitiatieven te ondersteunen, formele en informele netwerken te verbinden, en eigenaarschap in de wijk te stimuleren. De grootste kansen liggen in het benutten van zelforganiserende kracht van netwerken en het versterken van sociale en praktische ondersteuning, in plaats van het ontwikkelen van nieuwe zorggerichte initiatieven. 

Wijkverschillen zijn belangrijk en vragen om maatwerk: in het Ramplaankwartier en in Parkwijk is de draagkracht en bereidheid om te helpen relatief hoog, terwijl in de Indische Buurt extra aandacht nodig is om de bereidheid voor en toegankelijkheid van onderlinge ondersteuning te vergroten. 

Daarnaast blijkt dat ouderen over het algemeen meer bereid zijn hulp te geven dan te ontvangen. Wederkerige vormen van ondersteuning kunnen dit spanningsveld verkleinen, het aannemen van hulp minder beladen maken en sociale betrokkenheid versterken. Kleinschalige ontmoetingen, lokaal ingebedde relaties en laagdrempelige digitale middelen vergroten de effectiviteit en bereikbaarheid van ondersteuning. 

Conclusie en aanbevelingen 

Onderlinge ondersteuning kan een belangrijke bijdrage leveren aan welzijn, zelfredzaamheid en sociale cohesie. In het rapport vindt u een uitgebreide toelichting op het onderzoek en de aanbevelingen. Hieronder staan de belangrijkste handvatten op een rij:

• Versterk eigenaarschap en zelforganisatie van deelnemers.
• Bied wijkgericht maatwerk, afgestemd op lokale verschillen.
• Sluit aan bij bestaande sociale netwerken, waar vaak al sprake is van eigenaarschap, wederkerigheid, sociale verbinding en zelforganisatie.
• Faciliteer wederkerigheid, zodat zowel geven als ontvangen van hulp voor eenieder mogelijk is.
• Ondersteun laagdrempelige ontmoeting en participatie, bijvoorbeeld via kleine groepen of kunstzinnige activiteiten.
• Waarborg praktische randvoorwaarden zoals ontmoetingsplekken, kleine startgroepen en structurele financiering. 

Voor meer informatie over het onderzoek kun je contact opnemen met Marie Louise Kok via kok@leydenacademy.nl

Lees het rapport :Ouderen voor ouderen - Leyden Academy