De documentaire volgt de deelnemers van een studiereis van de HAN naar Japan, georganiseerd door Dort Spierings (architect, stedenbouwkundige en docent-onderzoeker HAN). De vergrijzing en ouderenzorg in Japan hebben al langer Dorts aandacht: “Japanners leven gezonder dan wij en kennen nauwelijks obesitas. Daarom worden ze een stuk ouder. Ze krijgen bovendien steeds minder kinderen, wat zorgt voor een heel groot tekort aan personeel. Daarom organiseren ze de ouderenzorg anders dan wij en is het interessant om dat te bestuderen.”

Het forse personeelstekort in Japan ligt ook ten grondslag aan de naam van de documentaire, Toestroom. Documentairemaker Christ van Liempd vertelt: “Japan laat van oudsher mondjesmaat vluchtelingen en immigranten toe. Terwijl ik denk dat immigratie ongelooflijk belangrijk is. Het op één plek samenkomen van mensen, genen en ideeën is heel belangrijk voor een maatschappij. Zo leidde ooit de komst van veel mensen uit Portugal, Frankrijk en België naar Nederland tot onze Gouden Eeuw. Dat alles ontbreekt in Japan en zorgt nu ook voor een enorm tekort aan menskracht. Daarom moeten we de toestroom van vluchtelingen naar Nederland koesteren.”

Groepsgericht

Van groot belang voor de zorg in Japan is, volgens Dort, dat deze samenleving heel erg groepsgericht is. “In het algemeen belang richt je je op de groep. Het allerlaatste wat je doet, is je eigen belang vooropstellen. Zo zorgen Japanners er met zijn allen voor dat het land blijft draaien en alles doorgaat. Uit die cultuur vloeit ook de mantelzorg voor ouderen voort, maar dan veel meer formeel en structureel georganiseerd dan bij ons. 
Als een nieuw initiatief daar niet bij past, komt dat niet zomaar van de grond. Een spontaan buurtinitiatief, zoals wij dat kennen, moet eerst door alle lagen van toestemming heen. Dan pas volgt acceptatie en wordt dat breder uitgerold. Zoals bijvoorbeeld wijkzorg vanuit oudere, leegstaande tempels. Dat werkt nu heel goed en is inspirerend om te zien.”

In de vele interviews die Christ maakte voor, tijdens en na de studiereis, merkte hij dat die gestructureerde mantelzorg wel een bepaalde spontaniteit mist. Christ: “Ik ben zelf in een dorp opgegroeid en daar is nabuurzorg zó vanzelfsprekend. In Japan wordt dat veel meer gestuurd. Er heerst een soort sociale druk, waardoor je in een groep moet functioneren. In de Nederlandse zorg werken we veel meer vanuit het hart, terwijl de Japanner dat doet vanuit het hoofd. Het is meer beredeneerd, bedacht en afstandelijk. Men zorgt er wel goed voor ouderen, maar ik ervaar dat toch meer als het in leven houden van de mensen.”

Minder tijd

“Japanners willen vooral dat een project perfect verloopt”, vervolgt Dort. “Dat zit heel diep in hun samenleving. Dus zie je er heel veel papierwerk, echt stapels, en ze printen alles ook nog uit. Mede door de druk van de vergrijzing en het personeelstekort besteden ze steeds minder tijd en aandacht aan de zorg en organiseren ze zaken soms korter door de bocht. Dat wordt dan vaak erg lastig, want een fout maken is in Japan echt heel moeilijk.”

“Japanners zijn wel weer minder veeleisend dan Nederlanders”, vervolgt Dort. “Zo zagen we verzorgingshuizen die heel kaal en ongezellig waren. Dat zou bij ons echt niet kunnen. Een Japanner kijkt daar anders tegenaan. Hun eigen huizen zijn veel leger, met nauwelijks luxe en met veel minder spullen dan hier. Daarbij is het ook nog een zeer traditionele, masculiene maatschappij: vrouwen zorgen voor hun ouders en hun kinderen.”

Verborgen statistieken

Naast de meer formele mantelzorg van buren, familie en vrijwilligers ziet Dort toch ook dat er mensen zijn die zich aangesproken voelen en bottom-up inhaken. Hoe dat wordt aangestuurd en georganiseerd, is echter lastig te ontdekken. Dort: “Wij zijn misschien iets eerlijker over dingen, ook als die niet goed gaan. Statistieken of sloppenwijken in Tokio worden voor ons verborgen gehouden. Ook zagen we geen kwetsbare mensen en mensen met minder financiële mogelijkheden of met een beperking.”

“Er zijn verder”, vertelt Dort, “ook Japanners die, als ze wat ouder zijn, niet meer tot last van de groep willen zijn. En bijvoorbeeld ergens in een bos een plek zoeken, als een soort olifantenkerkhof, om in stilte te sterven. Ik denk dat Japanners veel van ons kunnen leren, en zeker van de gehandicaptenzorg. Daarin zijn wij veel verder, hoorde ik van Japanners die hier komen kijken.”

Christ sluit zich daarbij aan: “De verschillen zijn enorm. We zijn bij grote zorginstellingen geweest waar het perfect georganiseerd is, maar de eenzaamheid spatte er vanaf. Ik zag alleen maar ‘het hoofd’. Ja, een directrice sprak wel uit het hart, maar ik voelde het nergens. Je hoort vaak dat er in Nederland niets van de zorg deugt, maar ik heb nu geleerd hoe goed het in Nederland is. In de documentaire zie je dat het er in Japan ook goed, maar anders aan toegaat.”

Respectvoller

Nederlanders zouden zich volgens Dort ten slotte wel meer op de groep mogen richten, zoals Japanners doen. “Iets meer daarvan overnemen, zou goed zijn. Zoals meer rust, aandacht voor processen en de omgang met elkaar. En dat betreft ook kleiner gaan wonen. Als je met minder genoegen neemt en respectvoller met elkaar omgaat, kun je makkelijker met meer mensen in één huis wonen. Verder kunnen we veel leren van het shintoïsme en het daardoor eerbiedigen van de kwaliteit van, bijvoorbeeld, de woninginrichting. Zo’n proces loopt van fabriek tot en met de ouderenzorg en dat doen Japanners heel zorgvuldig. Iedereen in de organisatie praat daarover mee, ook de schoonmakers.”

Op 24 maart kun je in Cultureel centrum De Kinkel (Bemmel) de exclusieve première van de documentaire bijwonen tijdens een seminar van ZorgSaamWonen. De film toont voorbeelden uit grote Japanse steden en het platteland, met oplossingen die komen uit gemeenschappen, burgers, overheden en de markt. Dit seminar verkent verder, ook met een dialoog, de relatie tussen community care met zaken als technologie, domotica en privacy.
Ga voor informatie over het seminar en de aanmelding naar deze webpagina van ZorgSaamWonen.

Bekijk nu alvast de teaser van de documentaire Toestroom:

Tekst: Ysbrand Visser
Beeld: uit Toestroom (Christ van Liempd)