Japan heeft zich al jarenlang gebogen over dit soort vragen, als super aging society. Het land was eeuwenlang geïsoleerd en heeft sinds de Tweede Wereldoorlog een enorm vergrijsde samenleving. Bijna een derde van de bevolking is 65 +, 100-jarigen zijn geen uitzondering. Tegelijkertijd zijn Japanse jongeren niet geneigd om te trouwen, laat staan om kinderen te krijgen, het geboortecijfer is er laag.

Wat heeft dit opgeleverd aan kennis en ervaring? Wat is vergelijkbaar met Nederland, wat is nét anders? Hoe tackelt Japan de vergrijzing?

In Bemmel vond op 24 maart een seminar hierover plaats. Centraal stond de première van de documentaire ‘Toestroom’ van Christ van Liempd. De documentaire geeft een inkijkje in de Japanse samenleving en nodigt vooral uit tot reflectie.

Community-care in DNA

Dankzij de Japan-reizen van Dort Spierings, architect, stedenbouwkundige en docent-onderzoeker bij de Hogeschool Arnhem-Nijmegen hebben woningcorporaties, zorginstellingen en beleidsmakers nu de kans om hier kennis van te nemen en er eventueel hun voordeel mee te doen.  

Spierings is inmiddels redelijk bekend met de Japanse cultuur waar respect, discipline en veiligheid centraal staan, hij komt er al ruim tien jaar: ‘Zelf vind ik het een bijzonder land, vanwege de cultuur. Respectvol naar elkaar, de groep staat centraal, ieder heeft een dienende rol. Veiligheid staat hoog in het vaandel’.

In de documentaire ‘Toestroom’ is te zien hoe community care = gemeenschapszorg, zorg voor elkaar als kenmerkende Japanse waarde aan de basis staat van de organisatie van zorg, wonen en welzijn. Niet het individu staat centraal, maar de gemeenschap en wat betekent dat voor de inrichting van een wijk. Mooie voorbeelden passeren de revue.

En die gemeenschap bestaat ook uit senioren die hier allang met pensioen zouden zijn. Dat er in Japan veel ouderen zichtbaar zijn in het straatbeeld, bijvoorbeeld als verkeersregelaar, heeft niet (alleen) te maken met bijverdienen, maar vooral met zingeving, blijven bijdragen als onderdeel van de maatschappij. ‘Hoe oud denk je dat deze mevrouw of meneer is’, vraagt Spierings verschillende keren tijdens zijn presentatie. Het betrof zonder uitzondering tachtigjarigen. ‘Ik heb zoveel actieve ouderen gezien hier. Zelfs vijftien jaar geleden zou het me niet gelukt zijn om zo te bewegen’. De inzet op welzijn, actief blijven  en preventie– zoals wij het in Nederland ook steeds meer gaan zien – is in Japan vanzelfsprekend. Ook hierin levert de Japanse manier van leven food for thought.

‘Wel heel anders dan het individualisme hier’ kwam naar voren tijdens de tafelgesprekken. ‘Zelfs een beetje robotachtig’. Ook respect voor andere mensen, kenmerkend voor Japanners, werd van allerlei kanten bekeken. Want een leraar verbeteren bijvoorbeeld is in Japan helemaal not done. Terwijl de directheid die wij kennen ook wel degelijk voordelen heeft, aldus aanwezige HAN-studenten.

Japans toilet

Behalve community care stond ook het onderwerp ‘technologie’ centraal. ‘Ik dacht daar de heilige graal van de technologie te vinden’, vertelt een deelnemer aan de studiereis naar Japan, ‘maar dat is één grote teleurstelling geweest’. Bij Japan hebben veel mensen de associatie met technologie, meer specifiek zorgrobotjes. Die associatie gaat volgens deelnemers aan de studiereis niet (meer) op, want Japan is geen technologisch gedreven maar vooral een paper society. Alles staat op papier staat en niet in een computer.

‘Het vertrouwen in online is ambivalent’, licht Spierings toe. ‘Ik denk dat het traditie is, de ouderwetse manier van werken’. Eén van de deelnemers verzuchtte: ‘Gelukkig hebben wij hier een patiëntendossier met informatie en kunnen we laten uitrekenen hoeveel iemand bijvoorbeeld mag hebben met een dieet’.  

Het robotje in de documentaire- de enige verwijzing naar technologie- riep zoals verwacht ook weerstand op, want persoonlijk contact is nog steeds de maat. Wel aanvullend, niet vervangend, luidde de gemene deler. ’Maar we stevenen wel op een toekomst af waarin de mensen er misschien niet meer zijn’, werd tegengeworpen.

Toch was het Japans toilet, technologie in optima forma, dé hit van de middag. Het Japanse toilet is overal. Het toilet dat spoelt en föhned kan door iedereen zelfstandig gebruikt worden. Senioren zijn aan de knopjes gewend, er is zelfs een muziekje om aan te zetten tegen plasgeluiden.

‘Het tast de privacy minder aan, ik ben minder afhankelijk van een ander’, was een reactie uit de zaal.

Een Japans toilet zou ook hier enorm veel kunnen betekenen, volgens een bestuurder in de ouderenzorg. ‘Stel je eens voor dat verzorgenden geen billen meer hoeven te wassen? Perfect! Dat zou veel tijd schelen‘. Terwijl: vraag je aan verzorgenden wat technologie absoluut níet kan overnemen, dan is dat het wassen van cliënten. Vraag je echter aan cliënten wat ze verschrikkelijk vinden, dan is het afhankelijk zijn van een ander voor het meest intieme dat er is – billen poetsen! En zeker door telkens andere verzorgenden.

Japans en Nederlands perspectief

De documentaire ‘Toestroom’ geeft een inkijkje in de Japanse samenleving, waar respect, discipline en veiligheid centraal staan. Het laat zien dat er anders wordt gebouwd, sneller en meer gecentreerd rondom de groep en haar behoeften. Senioren zijn langer vitaal en de overheid faciliteert en stimuleert dat.  De projecten die bezocht zijn tijdens de studiereis, worden zowel vanuit Japanse als Nederlandse perspectief van duiding voorzien. En dan blijkt dat Japanners het verleden meenemen en gebruiken in de toekomst.

Het was in Bemmel heel verfrissend om van jonge studenten te horen hoe zij naar Japan kijken, hun eigen rol in de toekomst en hun persoonlijke keuzes daarin.

De bijeenkomst is daarmee niet alleen geschikt voor bestuurders en medewerkers van zorginstellingen, woningcorporaties en beleidsmakers, maar ook/juist voor aankomende professionals.

Dit seminar is nogmaals op 10 juni te bezoeken in Uden bij MuzeRijk. Lees meer en meld je aan: Japanse Buurtkracht meets Nederlandse Privacy: Techrevolutie en Community Care #2 | ZorgSaamWonen