Samenleven met verschil

5 januari 2026

Femmianne Bredewold

Professor Femmianne Bredewold is voorstander van de ontwikkeling naar meer zorgzame gemeenschappen, maar vindt het belangrijk om hier wel een realistisch beeld van te schetsen. De beweging naar zorgzame gemeenschappen heeft namelijk ook een pervers effect: mensen die toch al veel zorg leveren, moeten nóg meer doen. ZorgSaamWonen sprak met Femmianne. Zij is bijzonder hoogleraar ‘Samenleven met verschil’ en directeur van het Ben Sajet Centrum.

Eind september hield Femmianne haar oratie die de titel draagt: “Goed Samenleven? Morele spanningen in de langdurige zorg’. Ze begint met een voorbeeld van een echtpaar, Gerard en José. Gerard zorgt voor José, omdat ze dementie heeft. De zorg werd zwaarder en hun wereld kleiner. Gerard wilde het volhouden al vond de buitenwereld dat het voor hem te zwaar werd. Toch heeft Gerard geen moment spijt en zou het zo weer doen, maar de negatieve reacties verbaasden hem.

Femmianne herkent dit. Ze stelt: “Ondanks dat we onze mond vol hebben van het belang van zorg voor elkaar, roept langdurig voor iemand zorgen vaak negatieve reacties op. Vaak is er onbegrip. Daar hebben we toch professionals voor? Waarom offer je jezelf op? Dat gaat ten koste van jouw eigen welzijn.”

“Deze scepsis staat haaks op de beweging in de maatschappij waarbij we worden aangespoord om meer naar elkaar om te zien”, stelt Femmianne. Volgens haar zijn daar twee waarden in botsing: die van zorgen en die van de zelfontplooiing. Dit waardenconflict maakt zichtbaar dat er verschillende ideeën van ‘het goede’ bestaan en volgens haar is het belangrijk om daar met elkaar over te spreken in een veranderende verzorgingsstaat. Want als we zorg voor elkaar bejubelen, wat doen we dan met zelfontplooiing? "Als we daar niet over in gesprek gaan in het kader van goed samenleven, kan het gemakkelijk gebeuren dat degenen die het hardst roepen bepalen hoe die zorg voor elkaar eruit gaat zien, en wie dat uit moet voeren." Daarom voert ze een stevig pleidooi voor meer bezinning omtrent de vraag wat goed samenleven is en hoe we dat willen vormgeven.

Onderscheid aandacht, hulp en zorg

Femmianne maakt - als het gaat over dat goed samenleven - een onderscheid tussen aandacht, hulp en zorg. Buren willen graag wat voor elkaar betekenen. Dat heeft Femmianne onderzocht. Er is, zoals Evelien Tonkens dat noemt, een altruïstisch overschot waar het burenhulp betreft. Maar buren houden het contact wel graag een beetje licht en oppervlakkig. Het gaat hierbij om het geven van aandacht zoals een praatje maken, even zwaaien. En om het geven van eenvoudige hulp, zoals het verzorgen van de post en plantjes, het vegen van een stoep. Mensen vragen niet snel aan de buurvrouw of ze hen naar het ziekenhuis willen brengen. Natuurlijk zijn er uitzonderingen, maar over het algemeen gaat het niet om het bieden van zorg.

Familieleden en goede vrienden bieden wel zorg. “Als de band nauw is, durf je makkelijker hulp te vragen. In de relatie met familie en vrienden is de balans tussen geven en ontvangen wat minder belangrijk. Het hoeft niet wederkerig te zijn. Dat zie je bij burenhulp wel wat meer. Buren willen graag helpen, maar het geven en ontvangen moet wel in balans zijn.”

Overheid zet druk op informele zorg

Femmianne ziet dat de overheid meer druk op deze zorg zet. Dan dreigt overbelasting omdat er al zoveel wordt gedaan door mensen die zorg geven. Daar maakt ze zich zorgen over. “De relaties tussen mensen kunnen een flinke deuk oplopen bij het overvragen. Mantelzorgers doen al veel en hebben geen extra aanmoediging nodig. Maar ontmoediging is ook niet wenselijk omdat je dan de relatie uit het oog verliest. Gerard wil graag voor José zorgen door hun sterke band. Toch zijn er ook mensen die geen partner of kinderen hebben. Daar staan we te weinig bij stil.”

Er is nog een punt waar Femmianne aandacht voor vraagt. Ze ziet dat mensen met de beste netwerken het meest profiteren van zorg. En zij hebben het meeste voordeel bij de beweging van meer voor elkaar zorgen. “De netwerken van mensen met een beperking zijn vaak klein en kwetsbaar. Dus als je het van je netwerk moet hebben dan hebben zij nadeel.”

Gemeenschappen sluiten ook uit

Femmianne stipt nog een ander punt aan. “We benadrukken nu het belang van zorgzame gemeenschappen. Die zijn ook mooi en nodig en zorgen voor verbinding. Maar gemeenschappen kunnen ook benauwen. Gemeenschappen sluiten ook uit. Er is weinig ruimte voor verschil. Niet iedereen kan aan een gestelde norm voldoen.”