Victor de Leeuw, Willemineke Hammer en Willeke Smit van EGM zijn architecten die meer dan alleen een gebouw neerzetten. ZorgSaamWonen sprak met EGM architecten, een maatschappelijk bewogen club van ontwerpers, onderzoekers en engineers. Welzijn en gezondheid van mensen staan voorop in het werk van het bureau: of het nu om een woning, ziekenhuis, kantoor, hotel of politiebureau gaat, klein of groot. Architectuur maken die gastvrijheid biedt, een thuisgevoel en verbondenheid met de omgeving, daar gaat het om.

‘Het gaat niet om de stenen’, zegt Victor de Leeuw, architect en partner bij EGM. ‘Wij zetten gebouwen neer die voldoen aan de afspraken met de opdrachtgevers en die binnen de budgetten passen. Dat komt allemaal goed. De vraag is, wat levert het gebouw de samenleving op?’ Elk project is uniek in combinatie van plek, programma, opdrachtgever en stakeholders. En dat vraagt om aandacht en maatwerk. Hij ziet dat architecten, ‘de maatschappelijke bewuste architecten’, al vroeg in het proces een belangrijke rol kunnen vervullen. ‘Als architect ben je aan het verbinden, aan het verbeelden, analyseren, combineren van wensen en krijgen betrokken partijen nieuwe inzichten’, zegt Willeke, associate architect bij EGM. ‘Het langer thuis wonen voor ouderen is een breed maatschappelijk vraagstuk. Ons werk is een onderdeel van de opgave om het langer thuis wonen mogelijk te maken. We denken na over de omgeving, niet alleen over het gebouw, maar over het geven van een thuisgevoel, de binding van bewoners met de buurt, ontmoeting en beschutting. De toekomst van de stad en hoe we de wereld een beetje mooier kunnen maken.’ En de toekomst van de organisatie, het gebouw als bedrijfsmiddel’, vult collega Willemineke, architect en partner bij EGM, aan. ‘Als de stenen goed zijn, maar de omgeving niet aansluit bij de organisatie van de zorg en er onvoldoende aandacht is voor technologie dan is je missie niet geslaagd.’

Alle kanten belichten
In de uiteenlopende projecten die deze drie bevlogen architecten en hun collega’s hebben gerealiseerd, delen ze de ervaring dat er niet slechts één ideale woonvorm is voor ouderen. Ieder mens heeft zijn eigen leefstijl, woonvoorkeur. Jong en oud. ‘En wat in het ene dorp als woonvorm goed werkt, hoeft in het andere dorp niet te functioneren’, zegt Victor. Willemineke beaamt dat elk ontwerpproject een eigen vraag en antwoord heeft. Als voorbeeld noemt zij wooncomplex Midden-Inn in Heerjansdam. In Heerjansdam was er voor ouderen weinig gelegenheid om in de eigen buurt te blijven wonen. EGM heeft met de lokale corporatie en met de toekomstige bewoners een complex gemaakt van betaalbare woningen. ‘Samen zagen we de kans ook buurtvoorzieningen te integreren en zo een nieuw ontmoetingspunt te maken voor de buurt, als zeer waardevolle bijvangst. Door samenwerking met diverse co-makers is het mogelijk geworden een bijzonder energiezuinig gebouw te maken met zowel voor exploitant als huurders een zeer lage energierekening. Dat is maatschappelijk bewust ontwerpen. Samenwerken wordt steeds belangrijker,’ concludeert Willemineke.

Door de overheidsmaatregelen waarbij de opgave van het zo lang mogelijk zelfstandig wonen vooral op lokaal niveau geregeld moet worden. Daardoor zijn er bij het plannen maken steeds meer én andere partijen betrokken. Gemeente, corporatie, ontwikkelaars, zorgorganisaties, etc. Dat maakt het werk niet makkelijker maar wel uitdagender en waardevoller. Willeke: ‘Er is vaak geen budget voor ontmoetingsruimte, maar onder de mensen zijn is essentieel voor woongeluk. Ontmoeting is geen zaal met een sleutel op de deur, maar plekken buiten en binnen die uitnodigend zijn voor jong en oud, waar men elkaar kan treffen en een praatje maken. De omgeving bepaalt in belangrijke mate of je prettig woont. Of je je welkom en veilig voelt.’ Willemineke: ‘EGM doet wetenschappelijk en toegepast onderzoek, onder andere naar factoren die thuisgevoel bepalen. En die nemen we bewust mee in het ontwerp. Daarmee maken we voor gebruikers écht verschil. Zelfs meetbaar.’

Eindgebruiker in het vizier
EGM kijkt breed naar een vraagstuk en naar de meerwaarde van de omgeving. Willeke: ‘Er is een sterke focus op de opgave van het nu, 2020 (ja, dat jaar van corona). De werkelijke opgave voor wonen in Nederland zit in een prettige inclusieve omgeving maken voor jongeren en ouderen van 2040, 2050. Een diverse buurt, stad en dorp, heeft toekomstwaarde, voor kinderen en ouderen. Samen met onze opdrachtgevers bepalen we vandaag die toekomst.’

EGM heeft de eindgebruiker altijd in het vizier. Victor vindt het belangrijk om steeds te denken aan wat het met je doet. ‘De vraag is telkens: welk probleem wil je eigenlijk oplossen? Soms is architectuur niet de oplossing. Een voorbeeld: dementie vriendelijke looproutes. Victor staat er kritisch tegenover. ‘Het is een tijdelijke oplossing voor mensen die steeds meer in een isolement raken.’ Willemineke vult aan: ‘Het is een sociaal arme oplossing is. Zouden we niet beter een maatje kunnen inzetten. Zijn er andere oplossingen te bedenken? Bij de Who Cares-prijsvraag hebben zij in de Rotterdamse wijk Carnisse hot spots bedacht. ‘Wij stelden voor dat er gebruik wordt gemaakt van bestaande ontmoetingspunten in de wijk: gebouwen, plekken en organisaties waarmee de bewoners al een grote verbondenheid hebben.’ Plekken waar mensen elkaar in de huidige situatie al tegen komen, met toevoeging van voorzieningen voor ouderen. En een landschappelijke inrichting die uitnodigend is om naar buiten gaan, te bewegen. Voor jong en oud. ‘Het ging ons bij de prijsvraag om een omgeving te realiseren die alle bewoners gezondheidsvaardiger maakt.’ Dat vindt Willemineke een mooie oplossing.

Ontmoeting en autonomie
Ontmoeting speelt een grote rol zoals in veel van de projecten van EGM. Zo is in Hilversum onlangs Zuiderheide geopend, ontworpen door EGM. Dat is een kleinschalig wooncomplex voor mensen met dementie. Daar heeft Willemineke met de opdrachtgever gesproken over welke routes toevallige ontmoetingen kunnen bevorderen. En hoe de entrees gesitueerd moeten worden zodat ontmoeting maximaal mogelijk is maar ook rekening gehouden wordt met de privacy en kwetsbaarheid van de bewoners. Een ander recent ontwerp van EGM waar ontmoeting voorop staat is het onlangs geopende Rosa Spier Huis in Laren. Een woon- en werkgemeenschap voor oudere kunstenaars. Het huis biedt de mogelijkheid, ook als er zorg nodig is, om het kunstenaarschap uit te oefenen. Een leven lang. Autonomie in het werken en leven staat hoog in het vaandel, maar ook elkaar inspireren en ontmoeten. Bij de routes door het gebouw en in de gangen is er veel te beleven en er is zicht op de groene omgeving. Er is een theaterzaal, grand café en ateliers. Betaalbaar gemaakt voor de soms smalle beurs van kunstenaars. ‘Nog zo’n prachtig voorbeeld waarbij onze opdrachtgever volledig inzet op wat het leven kwaliteit geeft. Willeke vertelt: ‘Het gebouw heeft zo’n 100 zelfstandige appartementen en 35 zorgwoningen. Het huis wordt gekleurd door de mensen die er wonen.’ Jonge kunstenaars komen er ook. Het huis past bij de culturele interesse van de mensen. We hebben veel aandacht besteed aan de ruimtes voor ontmoeting, een mooie route door het gebouw, met verassende plekken om even te zitten, te genieten van de natuur, muziek te maken of te schilderen.

Zelfoplossend vermogen
‘Culturele waarden zijn een interessant component, in binnen- en buitenland’ zegt Victor. ‘Werken in een ander land opent je ogen voor de kwaliteiten in de Nederlandse woonzorg. In Nederland zien we de Scandinavische woonzorg als lichtend voorbeeld. Maar bij een project voor kleinschalig wonen in Noorwegen werden we juist gevraagd om onze ervaring met Nederlandse woonvormen in te brengen. Noren zijn vaker thuis en zijn wat individueler ingesteld. Dat beïnvloedt het concept ruimtelijk. Er kwamen kleine zelfstandige huisjes.’ Victor merkte tijdens het werk in Noorwegen dat zij anders kijken naar onze voorzieningen. ‘Zij kijken met een Noorse bril, en vergelijken het Nederlandse kleinschalig wonen met een klein verpleeghuis. Je moet de Nederlandse cultuur kennen, dan snap je waarom wij zelfstandig, kleinschalig wonen met een groep hebben, meer op het gemeenschappelijke en ontmoeting gericht.’

Ook in Nederland zijn er grote verschillen te vinden. Victor werkt graag in het noorden en oosten van het land. ‘Het zelfoplossend vermogen is daar relatief erg groot. Ik denk dat onze samenleving ook zelfredzamer is dan de statistieken ons doen geloven.’ Willeke: ‘We willen ook vóórbij al die getallen over tekorten in zorg en seniorenwoningen denken. Er zijn ook tekorten voor gezinnen en starters. Een enorme opgave voor verduurzaming. En gemeenschappelijke krachten gebruiken om het juiste te doen.’ Dat is ook één van de redenen waarom EGM is aangesloten bij het platform ZorgSaamWonen. Het langer thuis wonen is een gezamenlijke opgave. Willeke: ‘Je hebt elkaar nodig, inzicht in de belangen van de partijen, de bewoners. Samen creëren we de mogelijkheden voor fijn wonen.’

Lees meer: Artikel Rosa Spierhuis