Zelfs al ontwikkel je de meest gewenste collectieve woonvorm samen met een waaier aan sociale ontmoetingsopties voor bewoners én de buurt, dan nog ontstaat ‘gemeenschapskracht’ niet vanzelf, zo leert de ervaring. Wat helpt is een ‘community builder’ die opereert tussen mensen en systemen. Wie is deze persoon en hoe noemen we die? Kwartiermaker? Hostess? Grenswerker misschien? Deze discussie startte op 5 oktober tijdens de ZorgSaamWonen-expertmeeting, exclusief voor experts en partners. ZSW-Partner EarthY ontving het gezelschap in hun mega-ontwikkelcomplex ‘Het Eemklooster’ in Amersfoort.

Auteur: Nettie Bakker

Ook deze ZSW-expertmeeting – “Eindelijk weer op locatie” - bleek een vruchtbare bijeenkomst waar informeel en over de volle breedte van ‘wonen, welzijn en zorg ’, kennis, ervaring en inspiratie werden gedeeld. Gastheer Robert van Ieperen, bestuurder van EarthY en ZSW-partner, heet allen van harte welkom in ‘Het Eemklooster’ in ontwikkeling [1]. Hij noemt het 90 jaar oude religieuze complex een ‘broedplaats van initiatieven’ voor een micro-stad verbonden met het landschap, voor wonen, werken en voorzieningen. Ideeën hiervoor zijn bewust ‘opgehaald’ tijdens druk bezochte publieke Kerstwandelingen in en rond het kloostercomplex. Doel hiervan was om weg te blijven van het ontwikkelen voor ‘ons soort mensen’, legt Van Ieperen uit. “Wij stelden slechts enkele kernwaarden voor de toekomst vast.” De herontwikkeling van het voormalige klooster-, internaat en onderwijscomplex, met enkele tientallen zakelijke huurders bevindt zich in de planvorming. Doel is om niet alleen te investeren in de gebouwen, maar – analoog aan het vroeger internaat - ook in (jonge) mensen. Daarin werkt EarthY samen met de stichting JIM [2].

Yvonne Witter van het platform ZSW en dagvoorzitter van de bijeenkomst vraagt nieuwe experts en partners op te staan en zich kort voor te stellen. Vervolgens leidt Victor de Kok van het collectief De WijkMakers het thema ‘Community Building’ in. Deze ‘wijkmakers’ richten zich met name op community building in wooncomplexen voor ouderen in kwetsbare wijken. Victor focust in zijn verhaal op het ‘hoe’, maar wel op basis van het rijk gedocumenteerde ‘wat’ van collega Kees Penninx die meerdere boeken, blogs en onderzoeken publiceerde over community building [3] en een praktisch ‘werkmodel’ maakte op basis van drie V’s: vertrouwen, versterken en verbinden. “Community building start met ‘vertrouwen’”, zegt Victor. “Heb je eenmaal een vertrouwelijke relatie, ga dan op zoek naar iemands verhaal en let daarbij op iemands kwaliteiten en vaardigheden.” Victor noemt als voorbeeld iemand die best nog wel eens Engelse les wil geven. “Daarna zet je de derde V van verbinding in tussen ‘docent’ en ‘cursisten’. Zo maak je ‘met beleid’ ruimte voor onverwachte verbindingen zonder normatief te worden.” Op de vraag of community building een vak is, zegt Victor dat iedereen het in principe zou kunnen, maar wel onder de juiste voorwaarden, zoals een structureel budget om onverwachte mogelijkheden direct te kunnen faciliteren.

Uit reacties op de inleiding wordt de ervaring genoemd dat de inzet van een community builder in een woonvorm meer ‘gemeenschapskracht’ ontwikkelt, dan er ontstaat in vergelijkbare woonvormen zonder ‘community-hulp’. Ook worden ervaringen genoemd met de inzet van een community builder bij de start van een collectieve woonvorm, dan wel met het wachten tot bewoners een behoefte ertoe kenbaar maken. Ook zijn er voorbeelden van bewonersgroepen, die na opstarthulp, aangeven het zelf verder te kunnen. Yvonne Witter wijst op de handreiking ‘Vitale woongemeenschappen’, die door ‘ZSW-founding partner’ gemeente Rotterdam is ontwikkeld [4].  

Vier perspectieven
Hoe kijken de verschillende bloedgroepen binnen de experts en partners naar community building en hoe geven zij er vorm aan?  

Perspectief belegger
Monique Tetteroo, acquisition manager bij institutioneel belegger Bouwinvest en ZSW-partner, onderschrijft de voordelen van community building in hun woon(zorg)projecten. Bouwinvest werkt daarvoor, afhankelijk van de locatie, onder meer samen met Mylivy [5] aan een hospitalityconcept waarbij ‘hostessen’ daadwerkelijk bij bewoners aanbellen om te vragen hoe het gaat. Daarnaast hebben bewoners en hostesses contact via een groepsapp waarop leuke nieuwtjes en activiteiten in het wooncomplex of in de buurt worden gemeld. “Het levert positieve reacties op en minder eenzaamheid, gebaseerd op het gebruik en het raadplegen van de app”, zegt Monique. “En het krijgt een rapportcijfer van 8,4”.  Dit hospitality-concept wordt deels bekostigd uit de servicekosten van woon(zorg)projecten en deels door Bouwinvest.

Perspectief gehandicaptenzorg
Marijne Liese-Happel, is waarnemend directeur regio Oost van Philadelphia en kwartiermaker voor de snel groeiende partnerbeweging ‘Samen Buurten’ [6]. Deze brede beweging wil, onder meer met ZorgSaamWonen, bruggen slaan tussen welzijn, wonen en zorg en een stap zetten in de realisatie van sociale en vitale buurten. “Wij richten ons te veel op de zorg”, legt Marijne uit, “terwijl mensen, ook mensen met een beperking, willen ‘leven’. Via community building willen we van ‘zorgen’ naar ‘leven’. Zo kunnen we bijvoorbeeld vanuit de zorg een kat verzorgen als iemand op vakantie is, maar misschien wil iemand uit de buurt dat ook best wel doen.” Aan de hand van een animatiefilm over ‘Aisha’ maakt Marijne duidelijk hoe je een sociaal netwerk kunt ontsluiten rond mensen met een beperking. Dit filmpje over Aisha is te vinden op de visie 2030-pagina van de VGN [7]: Doel van deze visie is dat binnen tien jaar alle mensen met een beperking - net als Aisha - een betekenisvol leven leiden en zoveel als mogelijk meedoen in de samenleving. ”We doen dat door alles wat er is aan relaties zichtbaar te maken om zo van zorg te bewegen naar maatschappelijk bewegen.”   

Perspectief zorgorganisatie
Inge van de Sande is manager ouderenzorg bij ZZG Zorggroep in Nijmegen en omgeving. Inge vertelt over het werk van twee community builders voor woonzorgcomplex Griffioen dat bestaat uit 78 appartementen en diverse ondernemingen en organisaties met een sociaal oogmerk in de plint [8]. Hier kunnen bewoners van Griffioen contacten leggen met bewoners uit de buurt. “We hebben daarom een interne en een externe community builder om de bewoners en buurtgenoten met elkaar in contact te brengen.” Beiden zijn de ogen en oren van hun doelgroep. “Het werkt”, zegt Inge, “daarom komen we  nu voor de vraag: hoe bestuur je dit concept op termijn?” Met andere woorden: hoe zorg je voor structurele financiering?

Perspectief Corporatie
Bernard Smits is al 30 jaar bestuurder bij de WBVG, woningbouwvereniging Gelderland. Een bijzondere woningbouwvereniging die uitsluitend werkt voor collectieve woonvormen. “Dat maakt een groot verschil”, zegt Bernard. Bij de WBVG nemen bewoners het initiatief en niet de markt of overheid. “Vraag je bewoners, dan kom je tot andere wensen.” Ook kunnen de resultaten anders zijn dat je verwacht. En dat maakt het juist zo leuk en boeiend.” Hij geeft een paar voorbeelden. Zo wilden de bewoners van ‘Iewan’in Lent beslist strobouw en brachten de strowanden ook zelf aan. In ‘Beekhuizen’ te Velp beheren de bewoners de omliggende natuur. Dat betekende bijvoorbeeld dat de bouw een half jaar werd stilgelegd zodat de ringslangen in het gebied trillingsvrij konden paren. “Wij bieden een fundament voor community ’s. Eigenlijk zijn we een community over 46 bewonerscommunity‘s heen.” Over het aspect zorg binnen de community’s zegt Bernard: “Ik ervaar dat zorg er tot het laatste moment wordt uitgesteld.”        

Reflectie van de wetenschap
Lector langdurige zorg aan de Hogeschool van Amsterdam, Rick Kwekkeboom herinnert aan de functie van de opbouwwerker die 40 jaar geleden een pijler was in het welzijnsbeleid. En nog steeds ziet zij de noodzaak van iemand die het vak community building beheerst om mensen in de wijk bij elkaar te brengen en te helpen om elkaar te helpen. Ook zij erkent op basis van vele voorbeelden dat elkaar helpen niet vanzelf gaat. “In de trend van intramuraal naar langer zelfstandig wonen moet er een community builder komen.”

Reflectie bewonersinitiatieven
Evert van Schoonhoven is landelijk coördinator van het ondersteuningsteam Nederland Zorgt Voor Elkaar, het landelijk netwerk van bewonersinitiatieven in welzijn, wonen en zorg. Hij is tegen het woord ‘community builder’, want het gaat om mensen, om gemeenschapskracht die benut moet worden en om eigenaarschap die gevoeld moet worden. “Vroeger wisten mensen elkaar te vinden. Later werd de overheid hierin dominant en werden bewoners consument. Nu keert het tij en  moeten we ook tot nieuwe namen komen. Vrijwilligers? Ik noem ze liever actieve bewoners. De community builder? Ik noem het liever grenswerkers tussen systemen en de leefwereld van bewoners.”

Tips
Na deze reflecties komen er nog tips uit de zaal: “Waak voor voldoende ruimte voor ontmoetingen bij het ontwerpen van woon(zorg)complexen.” “Bekijk investeringen in ontmoetingsruimten op basis van TCO ( total cost of ownership), kijk dus niet alleen naar de aanschafkosten maar naar de gehele economische levensduur. Dan moeten er mogelijkheden zijn.” “Weet dat er stimuleringsgeld is.” “Voorkom dat gemeenschapsruimten worden gebruikt voor de opslag van klapstoeltjes.” “Let ook op eenzaamheid onder jongeren.”

Tot slot voegt Bernard Smits toe: ”Wij maken mee dat bewoners genoegen nemen met minder individuele ruimte ten behoeve van gemeenschapsruimte. Zo kun je op 20 woningen, één woning vrij spelen zonder een cent erbij.” Waarop Victor de Kok van De WijkMakers tipt: “Als die ruimte er is, wakker het vlammetje dan even aan. Help ze even.”

14 november verder buurten
Yvonne Witter vraagt de experts en partners tot slot naar hun wensen voor de thema’s die het ZorgSaamWonen-platform volgend jaar kan behandelen. En voordat het gezelschap via de kloostergangen op weg gaat naar het inpandige Italiaans restaurant La Cantina, nodigt ze iedereen uit om op 14 november verder te praten over gemeenschapskracht op het Verbindingsfestival ‘Samen Buurten’ in Almere:  https://samenbuurten.nu/

Links:

[1] www.eemklooster.nl

[2] Stichting JIM https://jimwerkt.nl/

[3] Blogreeks Kees Penninx op www.dewijkmakers.nl

[4] https://www.zorgsaamwonen.nl/artikel/handreiking-vitale-woongemeenschappen

[5]https://mylivy.nl/

[6]https://samenbuurten.nu/

[7] https://www.vgn.nl/achtergrond/onze-visie-2030-een-betekenisvol-eigen-leven-gewoon-meedoen

[8] breed samenwerkingsverband rond Griffioen https://www.zzgzorggroep.nl/wonen-met-zorg/woonlocaties/griffioen-nijmegen/